देवस्थान जमीन म्हणजे काय? | Devsthan Jamin in Marathi – संपूर्ण कायदेशीर माहिती
प्रस्तावना
महाराष्ट्रामध्ये अनेक गावांमध्ये देवस्थान जमीन (Devsthan Land) आढळते. देवाच्या नावावर किंवा देवस्थानाच्या उपयोगासाठी राखीव ठेवलेली जमीन म्हणजे देवस्थान जमीन. या जमिनीबाबत खरेदी-विक्री, वारसा, भाडेपट्टा, नावांतरण याबाबत नागरिकांमध्ये मोठ्या प्रमाणात गैरसमज आहेत. या लेखामध्ये देवस्थान जमिनीची संपूर्ण कायदेशीर माहिती सोप्या मराठीत समजावून सांगितली आहे.
देवस्थान जमीन म्हणजे काय?
ज्या जमिनी देव, मंदिर, मठ, दर्गा किंवा धार्मिक संस्थेच्या नावावर दान दिलेल्या किंवा नोंदविलेल्या असतात, त्या जमिनींना देवस्थान जमीन असे म्हणतात.
या जमिनींचा उपयोग प्रामुख्याने –
- देवपूजा
- धार्मिक विधी
- मंदिराचा खर्च
- भाविकांच्या सुविधांसाठी
केला जातो.
देवस्थान जमिनीचे प्रकार
देवस्थान जमीन साधारणपणे खालील प्रकारची असते:
इनाम देवस्थान जमीन
ब्रिटिश काळात किंवा जुन्या संस्थानिकांनी देवाच्या नावावर दिलेली जमीन.
सार्वजनिक देवस्थान जमीन
सार्वजनिक ट्रस्ट कायद्यानुसार नोंदणीकृत मंदिराची जमीन.
खाजगी देवस्थान जमीन
कुटुंबीयांकडून चालविले जाणारे देवस्थान (वंशपरंपरागत पुजारी).
7/12 उताऱ्यात देवस्थान जमीन कशी ओळखावी?
7/12 उताऱ्यात खालील नोंदी आढळतात:
- “देवस्थान इनाम”
- “देवाची जमीन”
- “मंदिराची जमीन”
- “Public Trust Property”
मालकाच्या रकान्यात देवाचे नाव किंवा देवस्थान ट्रस्टचे नाव असते.
देवस्थान जमीन खरेदी-विक्री करता येते का?
सामान्यतः देवस्थान जमीन विक्री करता येत नाही.
मात्र खालील अटींवर परवानगी मिळू शकते:
- चॅरिटी कमिशनरची पूर्वपरवानगी
- जिल्हाधिकाऱ्यांची मंजुरी
- सार्वजनिक हित सिद्ध करणे आवश्यक
परवानगीशिवाय केलेली विक्री बेकायदेशीर व अवैध ठरते.
देवस्थान जमिनीवर कब्जा कायदेशीर आहे का?
नाही.
- कितीही वर्षे ताब्यात असले तरी
- नाव 7/12 वर चढलेले असले तरी
देवस्थान जमीन अतिक्रमणाने खाजगी मालकी होत नाही.
अशा अतिक्रमणावर शासन कारवाई करू शकते.
देवस्थान जमिनीचा वारसा लागू होतो का?
देवस्थान जमीन ही देवाची मालमत्ता असल्याने
सामान्य खाजगी वारसाहक्क कायदा लागू होत नाही.
फक्त पुजारी/वहीवाटदार पदाचा वारसा लागू होऊ शकतो, जमीन मालकीचा नाही.
देवस्थान जमीन भाड्याने देता येते का?
होय, पण:
- ट्रस्ट नियमांनुसार
- चॅरिटी कमिशनरची परवानगी आवश्यक
- ठरावीक कालावधीसाठीच
देवस्थान जमिनीबाबत महत्त्वाचे कायदे
- महाराष्ट्र सार्वजनिक विश्वस्त व्यवस्था अधिनियम, 1950
- महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता
- हिंदू धार्मिक व धर्मादाय कायदे
देवस्थान जमीन खरेदी करण्यापूर्वी काळजी घ्या
खालील गोष्टी तपासणे अत्यंत आवश्यक:
- 7/12 उतारा
- फेरफार नोंदी
- ट्रस्ट नोंदणी प्रमाणपत्र
- चॅरिटी कमिशनरची परवानगी
- जिल्हाधिकारी आदेश
निष्कर्ष
देवस्थान जमीन ही सामान्य खाजगी जमीन नसून ती देवाची व सार्वजनिक हिताची मालमत्ता आहे. परवानगीशिवाय देवस्थान जमिनीवर व्यवहार केल्यास तो व्यवहार कायदेशीर अडचणीत येऊ शकतो. त्यामुळे अशा जमिनीबाबत कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी कायदेशीर सल्ला घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
देवस्थान जमीन म्हणजे काय?
देव, मंदिर, मठ, दर्गा किंवा धार्मिक संस्थेच्या नावावर दान दिलेली किंवा नोंदवलेली जमीन म्हणजे देवस्थान जमीन होय.
देवस्थान जमीन खरेदी करता येते का?
सामान्यतः देवस्थान जमीन खरेदी करता येत नाही. चॅरिटी कमिशनर व जिल्हाधिकाऱ्यांची परवानगी असल्यासच अपवादात्मक परिस्थितीत खरेदी करता येते.
7/12 उताऱ्यात देवस्थान जमीन कशी ओळखावी?
7/12 उताऱ्यात “देवस्थान इनाम”, “देवाची जमीन”, “मंदिराची जमीन” किंवा “Public Trust Property” अशी नोंद असल्यास ती देवस्थान जमीन असते.
देवस्थान जमिनीवर नाव 7/12 वर चढू शकते का?
7/12 वर वहिवाटदार किंवा पुजाऱ्याचे नाव असू शकते, परंतु जमिनीची मालकी देवस्थानाचीच राहते.
देवस्थान जमिनीवर कब्जा केल्यास काय होते?
देवस्थान जमिनीवर कितीही वर्षे कब्जा असला तरी तो बेकायदेशीर ठरतो. अशा अतिक्रमणावर शासन किंवा देवस्थान ट्रस्ट कारवाई करू शकतो.
देवस्थान जमिनीचा वारसा लागू होतो का?
देवस्थान जमीन ही देवाची मालमत्ता असल्यामुळे सामान्य खाजगी वारसाहक्क लागू होत नाही. फक्त पुजारी किंवा वहिवाटदार पदाचा वारसा लागू होऊ शकतो.
देवस्थान जमीन भाड्याने देता येते का?
होय, परंतु ट्रस्ट नियमांनुसार आणि चॅरिटी कमिशनरची परवानगी घेऊनच ठरावीक कालावधीसाठी भाड्याने देता येते.
देवस्थान जमीन खरेदी करण्यापूर्वी कोणती कागदपत्रे तपासावीत?
देवस्थान जमीन खरेदी करण्यापूर्वी 7/12 उतारा, फेरफार नोंदी, ट्रस्ट नोंदणी प्रमाणपत्र, चॅरिटी कमिशनरची परवानगी आणि जिल्हाधिकारी आदेश तपासणे अत्यंत आवश्यक आहे.
सनद काढण्यासाठी काय करावे लागते