पोट खराब क्षेत्र म्हणजे काय? जमीन कायदा, 7/12 उतारा व बांधकाम नियम

पोट खराब क्षेत्र म्हणजे काय? (Pot Kharab Kshetra Meaning in Marathi)

भारतामध्ये, विशेषतः महाराष्ट्रात जमीन महसूल कायद्याअंतर्गत जमिनीचे वर्गीकरण केले जाते. त्यामध्ये एक महत्त्वाचा शब्द म्हणजे “पोट खराब क्षेत्र”. जमीन खरेदी, विक्री, बांधकाम किंवा विकास प्रकल्प करताना हा शब्द अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.

सोप्या भाषेत सांगायचे तर,
ज्या जमिनीचा भाग शेतीसाठी किंवा वापरासाठी अयोग्य आहे, तो भाग “पोट खराब क्षेत्र” म्हणून ओळखला जातो.

पोट खराब क्षेत्राची कायदेशीर व्याख्या

महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, 1966 नुसार:

जमिनीतील असा भाग जो नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित कारणांमुळे वापरात येऊ शकत नाही, तो पोट खराब क्षेत्र मानला जातो.

हा भाग सहसा 7/12 उताऱ्यामध्ये वेगळ्या नोंदीत दर्शविला जातो.

हेही वाचा:

वारस नोंद म्हणजे काय? | वारस नोंदीसाठी आवश्यक कागदपत्रे – संपूर्ण माहिती Read More

पोट खराब क्षेत्रात कोणकोणत्या जमिनी येतात?

खालील प्रकारच्या जमिनी प्रामुख्याने पोट खराब क्षेत्रात मोडतात:

नाला, ओढा व नदी पात्र

• नैसर्गिक पाण्याचा प्रवाह असलेली जमीन
• पुराच्या पाण्याचा धोका असलेला भाग

डोंगर उतार व खडकाळ जमीन

• शेती किंवा बांधकामासाठी अयोग्य
• भू-स्खलनाचा धोका

स्मशानभूमी व दफनभूमी

• सार्वजनिक उपयोगाची जमीन
• खाजगी मालकीस प्रतिबंध

रस्ते, पायवाटा, सरकारी मार्ग

• गाव रस्ता, शासकीय वापरासाठी राखीव
• खरेदी-विक्रीस अडथळा

जलस्रोत परिसर

• तलाव, विहीर, बंधारा, धरण परिसर
• पर्यावरणीय निर्बंध लागू

हेही वाचा:

हक्क सोड पत्र म्हणजे काय? | हक्क सोड पत्र संपूर्ण माहिती मराठीत Read More

7/12 उताऱ्यात पोट खराब क्षेत्र कसे दिसते?

7/12 उताऱ्यातील “क्षेत्रफळ” किंवा “इतर हक्क” स्तंभात पोट खराब क्षेत्र स्वतंत्रपणे नमूद केलेले असते.

उदा.

• एकूण क्षेत्र: 1 हेक्टर
• लागवडीयोग्य क्षेत्र: 0.80 हेक्टर
• पोट खराब क्षेत्र: 0.20 हेक्टर

महसूल कर फक्त लागवडीयोग्य क्षेत्रावर आकारला जातो.

पोट खराब क्षेत्रावर बांधकाम करता येते का?

साधारणपणे नाही.

कारणे:

• पर्यावरणीय नियम
• महसूल व नगररचना कायदे
• नैसर्गिक धोके (पूर, भूस्खलन)

विशेष परवानगी असल्यासच:

• जिल्हाधिकारी
• नगरपरिषद / ग्रामपंचायत
• पर्यावरण विभाग

पोट खराब क्षेत्राची खरेदी-विक्री कायदेशीर आहे का?

खरेदी-विक्री करताना मोठा धोका असतो.

संभाव्य अडचणी:

• नोंदणी नाकारली जाऊ शकते
• बँक कर्ज मिळत नाही
• भविष्यातील बांधकामावर बंदी
• कोर्ट केसची शक्यता

म्हणूनच जमीन खरेदीपूर्वी 7/12, फेरफार नोंदी आणि महसूल अभिलेख तपासणे अत्यंत आवश्यक आहे.

पोट खराब क्षेत्र दुरुस्त करता येते का?

होय, पण कठीण प्रक्रिया आहे.

प्रक्रिया:

1. तलाठी / मंडळ अधिकारी यांच्याकडे अर्ज
2. स्थळ पाहणी (Spot Inspection)
3. अहवाल जिल्हाधिकारी कार्यालयास
4. योग्य कारणे असल्यास दुरुस्ती आदेश

नैसर्गिक जलस्रोत असलेल्या जमिनीमध्ये दुरुस्ती सहसा मान्य होत नाही.

पोट खराब क्षेत्र आणि NA (Non-Agricultural) परवानगी

• पोट खराब क्षेत्र असलेली जमीन NA साठी अडचणीची ठरते
• संपूर्ण जमीन NA होईलच असे नाही
• फक्त लागवडीयोग्य भागावर मर्यादित परवानगी मिळू शकते

पोट खराब क्षेत्र खरेदी करताना घ्यावयाची काळजी

7/12 उतारा आणि नकाशा तपासा
जमिनीची प्रत्यक्ष पाहणी करा
महसूल अधिकाऱ्यांचा सल्ला घ्या
अनुभवी वकील / ॲडव्होकेटचा सल्ला घ्या

Frequently Asked Questions (FAQs)

पोट खराब क्षेत्रावर घर बांधता येते का?

साधारणपणे नाही, विशेष परवानगीशिवाय बांधकाम बेकायदेशीर ठरते.

पोट खराब क्षेत्रावर कर भरावा लागतो का?

नाही, महसूल कर फक्त लागवडीयोग्य क्षेत्रावर लागतो.

पोट खराब क्षेत्र नावावर नोंदणी करता येते का?

काही प्रकरणांत होते, पण भविष्यात मोठे कायदेशीर धोके संभवतात.

पोट खराब क्षेत्र काढून टाकता येते का?

योग्य पुरावे असल्यास महसूल विभागाकडून दुरुस्ती होऊ शकते.

हेही वाचा:

भोगवटादार वर्ग -2 जमिनीची खरेदी-विक्री कशी करायची? नियम काय सांगतो? Read More

निष्कर्ष (Conclusion)

पोट खराब क्षेत्र म्हणजे जमीन खरेदी-विक्री आणि बांधकामाच्या दृष्टीने अत्यंत संवेदनशील बाब आहे. योग्य माहितीशिवाय अशा जमिनीत गुंतवणूक केल्यास आर्थिक व कायदेशीर नुकसान होऊ शकते.

त्यामुळे जमीन व्यवहार करताना कायदेशीर सल्ला घेणे अत्यावश्यक आहे.