हक्क सोड पत्र म्हणजे काय? | हक्क सोड पत्र संपूर्ण माहिती मराठीत Step by Step Guide, Legal Validity & Process | 2026

हक्क सोड पत्र म्हणजे काय? | हक्क सोड पत्र संपूर्ण माहिती

प्रस्तावना

कुटुंबातील किंवा संयुक्त मालमत्तेच्या बाबतीत अनेक वेळा हक्काबाबत वाद निर्माण होतात. अशा वेळी एखाद्या व्यक्तीने स्वतःचा हक्क स्वेच्छेने सोडून देण्यासाठी जो कायदेशीर दस्तऐवज केला जातो, त्याला Relinquishment Deed असे म्हणतात. हा दस्तऐवज योग्य पद्धतीने केल्यास भविष्यातील वाद टाळता येतात.

या लेखात आपण हक्क सोड पत्र म्हणजे काय, ते कधी व कसे करावे, कायदेशीर वैधता, स्टॅम्प ड्युटी, नोंदणी, नमुना, फायदे-तोटे आणि वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न याबाबत सविस्तर माहिती पाहणार आहोत.

हेही वाचा:

वारस नोंद म्हणजे काय? | वारस नोंदीसाठी आवश्यक कागदपत्रे – संपूर्ण माहिती Read More

हक्क सोड पत्र म्हणजे काय?

हक्क सोड पत्र म्हणजे एखाद्या व्यक्तीने त्याचा मालमत्तेवरील (घर, शेतजमीन, प्लॉट इ.) हक्क स्वेच्छेने, कोणत्याही दबावाशिवाय, दुसऱ्या व्यक्तीच्या फायद्यासाठी सोडून देणे.

हे पत्र सहसा

• वडिलोपार्जित मालमत्ता
• संयुक्त कुटुंबाची मालमत्ता
• भावंडांमधील वाटप
• आई-वडील, मुलगा-मुलगी यांच्यात
  अशा परिस्थितीत केले जाते.

हक्क सोड पत्र कधी करावे?

खालील परिस्थितीत हक्क सोड पत्र केले जाते:

• संयुक्त मालमत्तेत आपला हिस्सा घेण्याची इच्छा नसल्यास
• भावंडांमध्ये वाद टाळण्यासाठी
• आई किंवा वडिलांच्या नावावर मालमत्ता पूर्णपणे ठेवायची असल्यास
• भावाला / बहिणीला मालमत्तेचा पूर्ण हक्क द्यायचा असल्यास
• भविष्यात कोर्ट केस टाळण्यासाठी

हेही वाचा:

सिलिंग कायदा म्हणजे काय? | Maharashtra Land Ceiling Act संपूर्ण माहिती (मराठीत) Read More

हक्क सोड पत्र कोण करू शकतो?

हक्क सोड पत्र तोच व्यक्ती करू शकतो:

• ज्याचा मालमत्तेवर कायदेशीर हक्क आहे
• जो सजाण (Major) आहे
• जो स्वेच्छेने हक्क सोडत आहे

अल्पवयीन व्यक्ती स्वतःहून हक्क सोड पत्र करू शकत नाही.

स्मार्ट रेशन कार्ड: जुने कार्ड बंद, नवीन कार्ड असे करा डाऊनलोड | Smart Ration Card Process

हक्क सोड पत्र कोणाच्या फायद्यासाठी करता येते?

हक्क सोड पत्र पुढील व्यक्तींच्या फायद्यासाठी करता येते:

• भाऊ
• बहीण
• आई
• वडील
• पती / पत्नी

बाहेरील व्यक्तीसाठी (रक्तसंबंध नसलेली) केल्यास स्टॅम्प ड्युटी वेगळी लागू होऊ शकते.

हेही वाचा:

भोगवटादार वर्ग -2 जमिनीची खरेदी-विक्री कशी करायची? नियम काय सांगतो? Read More

हक्क सोड पत्र आणि गिफ्ट डीड यामधील फरक

हक्क सोड पत्रासाठी आवश्यक कागदपत्रे Documents Required for Hakk Sod Patra

हक्क सोड पत्र करण्यासाठी खालील कागदपत्रे लागतात:

• मालमत्तेचा 7/12 उतारा / प्रॉपर्टी कार्ड
• आधार कार्ड, पॅन कार्ड
• हक्क सोड करणाऱ्या व स्वीकारणाऱ्या व्यक्तीचे ओळखपत्र
• मालमत्तेचे जुने खरेदी दस्त / वाटप पत्र
• दोन साक्षीदार
• स्टॅम्प पेपर
• Property papers
• Share details
• Co-owner details
• Witness details

हक्क सोड पत्राची स्टॅम्प ड्युटी व नोंदणी

(महाराष्ट्रासाठी – साधारण माहिती)

• रक्तसंबंधात: नाममात्र स्टॅम्प ड्युटी
• नोंदणी शुल्क: लागू
• उपनिबंधक कार्यालयात नोंदणी अनिवार्य

नोंदणी न केल्यास हक्क सोड पत्र कायदेशीरदृष्ट्या कमकुवत ठरू शकते.

नोंदणी नसलेले हक्क सोड पत्र वैध आहे का?(Legal Validity & Registration)

नाही.
स्थावर मालमत्तेसंबंधी हक्क सोड पत्र नोंदणीकृत असणे आवश्यक आहे. नोंदणी नसल्यास कोर्टात त्याची पुरावा म्हणून मर्यादित किंमत राहते.

हक्क सोड पत्र रद्द करता येते का?

साधारणपणे नोंदणीकृत Relinquishment Deed रद्द करता येत नाही, परंतु:

• फसवणूक
• जबरदस्ती
• चुकीची माहिती
  अशा कारणांवरून न्यायालयात दावा दाखल करून रद्द करण्याची मागणी करता येते.

हक्क सोड पत्राचे फायदे

• कुटुंबातील वाद टाळता येतात
• कोर्ट केसचा खर्च व वेळ वाचतो
• मालमत्तेचा स्पष्ट हक्क मिळतो
• भविष्यातील कायदेशीर अडचणी टाळता येतात

Relinquishment Deed तोटे

• एकदा हक्क सोडल्यावर पुन्हा दावा कठीण
• नोंदणी व स्टॅम्प खर्च
• चुकीच्या सल्ल्याने केल्यास नुकसान होऊ शकते

हक्क सोड पत्र नमुना (थोडक्यात)

“मी खाली सही करणारा ………… हा माझा ………… येथील मालमत्तेवरील माझा सर्व हक्क, दावा व स्वारस्य स्वेच्छेने ………… यांच्या फायद्यासाठी सोडून देत आहे…”

( प्रत्यक्ष वापरासाठी वकिलाकडून मसुदा करून घ्यावा)

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

1) Relinquishment Deed नोटरीवर चालते का?

नाही. नोंदणी आवश्यक आहे.

2) शेतजमिनीसाठी Relinquishment Deed करता येते का?

होय, कायदेशीररित्या करता येते.

3) भावंडांमध्ये Relinquishment Deed करता येते का?

होय, हे सर्वाधिक वापरले जाते.

4) Relinquishment Deed टॅक्स लागतो का?

साधारणपणे रक्तसंबंधात टॅक्स लागत नाही, पण परिस्थितीनुसार बदल होऊ शकतो.

निष्कर्ष

Relinquishment Deed हा एक महत्त्वाचा कायदेशीर दस्तऐवज असून तो योग्य पद्धतीने, नोंदणीकृत व कायदेशीर सल्ल्याने केल्यास भविष्यातील मोठे वाद टाळता येतात. कोणताही दस्तऐवज करण्यापूर्वी अनुभवी वकिलाचा सल्ला घेणे नेहमीच हिताचे ठरते.

What is a Relinquishment Deed? | Complete Guide on Hakk Sod Patra

Introduction

In cases of joint family or ancestral property, disputes regarding ownership rights are very common. To avoid such conflicts, when a person voluntarily gives up their legal share in a property in favor of another person, a legal document known as a Relinquishment Deed is executed.

If drafted and registered properly, a Relinquishment Deed helps prevent future legal disputes and ensures clarity of ownership.

In this article, we explain what a Relinquishment Deed is, when and how it should be executed, its legal validity, stamp duty, registration process, required documents, advantages, disadvantages, and FAQs.

What is a Relinquishment Deed?

A Relinquishment Deed is a legal document through which a person voluntarily and legally relinquishes (gives up) their share or rights in an immovable property such as a house, land, plot, or flat, in favor of another co-owner.

This deed is commonly used in:

• Ancestral property
• Joint family property
• Property division among siblings
• Transfer of rights between parents and children

When is a Relinquishment Deed Used?

A Relinquishment Deed is generally executed in the following situations:

• When a co-owner does not wish to claim their share
• To avoid disputes among family members
• To transfer full ownership to parents
• To give complete ownership to a brother or sister
• To avoid future court cases

Who Can Execute a Relinquishment Deed?

A Relinquishment Deed can be executed only by a person who:

• Has a legal share in the property
• Is a major (18 years or above)
• Is acting voluntarily and without coercion

A minor cannot execute a Relinquishment Deed on their own.

In Whose Favor Can a Relinquishment Deed Be Made?

A Relinquishment Deed can be executed in favor of:

• Brother
• Sister
• Father
• Mother
• Husband or Wife

If the deed is executed in favor of a non-blood relative, stamp duty may be higher.

Difference Between Relinquishment Deed and Gift Deed

Documents Required for Relinquishment Deed

To execute a Relinquishment Deed, the following documents are required:

• Property documents (7/12 extract / Property Card)
• Aadhaar Card & PAN Card
• Identity proof of both parties
• Old sale deed / partition deed
• Details of co-owners
• Two witnesses
• Stamp paper

Stamp Duty & Registration of Relinquishment Deed (Maharashtra)

• Stamp Duty: Nominal if executed among blood relatives
• Registration Fee: Applicable
• Registration: Mandatory at Sub-Registrar Office

An unregistered Relinquishment Deed is legally weak and may not be accepted as strong evidence in court.

Is an Unregistered Relinquishment Deed Valid?

No.
For immovable property, a Relinquishment Deed must be registered. Without registration, it has limited legal value.

Can a Relinquishment Deed Be Cancelled?

Generally, a registered Relinquishment Deed cannot be cancelled, except in cases of:

• Fraud
• Misrepresentation
• Force or coercion

In such cases, a legal suit can be filed in court for cancellation.

Advantages of Relinquishment Deed

• Avoids family disputes
• Saves time and legal expenses
• Ensures clear ownership
• Prevents future litigation

Disadvantages of Relinquishment Deed

• Once rights are relinquished, reclaiming them is difficult
• Stamp duty and registration costs
• Wrong legal advice may cause financial loss

Sample Clause of Relinquishment Deed (Short)

“I, the undersigned, hereby voluntarily relinquish all my rights, title, and interest in the property situated at _______ in favor of _______ without any force or pressure.”

For actual use, always get the draft prepared by a qualified advocate.

Frequently Asked Questions (FAQ)

1) Is a notarized Relinquishment Deed valid?

No. Registration is mandatory.

2) Can Relinquishment Deed be executed for agricultural land?

Yes, it is legally allowed.

3) Can siblings execute a Relinquishment Deed?

Yes, it is very commonly done among siblings.

4) Is tax applicable on Relinquishment Deed?

Generally, no tax applies among blood relatives, but it depends on specific circumstances.

Conclusion

A Relinquishment Deed is an important legal document that helps in peaceful transfer of property rights within a family. If executed properly, registered legally, and done with professional legal advice, it can prevent long-term disputes and court cases.

Always consult an experienced advocate before executing any property-related document.