वडील जिवंत असताना खरेदी केलेली मालमत्ता सामाईक असते का? | Legal Rights in Marathi

---

वडील जिवंत असताना खरेदी केलेली मालमत्ता सामाईक असते का? | Legal Rights in Marathi

---

प्रस्तावना

महाराष्ट्रात व भारतात अनेक कुटुंबांमध्ये एक महत्त्वाचा प्रश्न नेहमी उपस्थित होतो —
“वडील जिवंत असताना त्यांनी किंवा भावाच्या नावावर खरेदी केलेली मालमत्ता ही सर्व भावंडांची सामाईक मालमत्ता असते का?”

हा प्रश्न हिंदू कायदा (Hindu Law), एकत्र कुटुंब व्यवस्था, आणि मालमत्तेचा स्त्रोत यावर अवलंबून असतो. या लेखात आपण हा विषय सोप्या भाषेत, कायदेशीर संदर्भासह समजून घेणार आहोत.

---

वडील जिवंत असताना खरेदी केलेली मालमत्ता म्हणजे काय?

वडील जिवंत असताना खरेदी केलेली मालमत्ता दोन प्रकारची असू शकते:

1. स्वतःच्या उत्पन्नातून खरेदी केलेली मालमत्ता (Self-Acquired Property)
2. एकत्र कुटुंबाच्या उत्पन्नातून खरेदी केलेली मालमत्ता (Joint Family Property)

---

स्वतःच्या उत्पन्नातून खरेदी केलेली मालमत्ता

जर वडिलांनी मालमत्ता स्वतःच्या पगारातून, व्यवसायातून किंवा वैयक्तिक उत्पन्नातून खरेदी केली असेल तर:

ती वडिलांची स्वतःची मालमत्ता (Self-Acquired Property) मानली जाते
मुलांना किंवा भावंडांना जन्मसिद्ध हक्क नसतो
वडील ती मालमत्ता:

• विकू शकतात
• दान करू शकतात
• कोणालाही वसीयत (Will) करू शकतात

वडील जिवंत असताना मुलं त्या मालमत्तेवर हक्क सांगू शकत नाहीत.

---

एकत्र कुटुंबाच्या उत्पन्नातून खरेदी केलेली मालमत्ता

जर मालमत्ता खालीलप्रमाणे खरेदी केली असेल तर ती सामाईक मालमत्ता (Joint Family Property) ठरू शकते:

• वडील + मुले एकत्र राहून शेती/व्यवसाय करत होते
• मालमत्ता खरेदीसाठी:
• शेती उत्पन्न
• पूर्वजांची संपत्ती
• एकत्र कुटुंबाचा व्यवसाय
  वापरलेला आहे

अशा परिस्थितीत मालमत्ता सर्व कुटुंबीयांची सामाईक ठरते
प्रत्येक सहहिस्सेदाराला समान हिस्सा असतो
फक्त एका भावाच्या नावावर नोंद असली तरी इतरांचा हक्क नष्ट होत नाही

---

मोठ्या भावाच्या नावावर खरेदी केली असेल तर?

हा खूप सामान्य प्रश्न आहे.

फक्त नावावरून मालकी ठरत नाही.
जर मोठ्या भावाच्या नावावर मालमत्ता असली पण:

• पैसे एकत्र कुटुंबाचे असतील
• वडील कुटुंबप्रमुख (Karta) असतील

तर ती मालमत्ता सामाईक मानली जाऊ शकते.

---

न्यायालयीन निर्णय (Case Law Reference)

Supreme Court – Mallesappa v. Desai (AIR 1961 SC 1268)

मालमत्ता कोणाच्या नावावर आहे यापेक्षा ती कोणत्या उत्पन्नातून खरेदी झाली हे अधिक महत्त्वाचे आहे.

Supreme Court – Appalaswami v. Suryanarayanamurti

एकत्र कुटुंबाचे अस्तित्व आणि उत्पन्न सिद्ध झाले तर मालमत्ता सामाईक मानली जाते.

---

मालमत्ता सामाईक आहे हे सिद्ध करण्यासाठी पुरावे

खालील पुरावे न्यायालयात महत्त्वाचे ठरतात:

• 7/12 उतारे
• जुने खरेदी दस्त
• शेती उत्पन्नाचे पुरावे
• वडील कुटुंबप्रमुख असल्याचे पुरावे
• साक्षीदारांचे जबाब

---

वडील जिवंत असताना विभाजन (Partition) मागता येते का?

होय, पण फक्त तेव्हाच जेव्हा:

• मालमत्ता सामाईक आहे हे सिद्ध होते
• ती Self-Acquired नाही

स्वतःच्या उत्पन्नातून घेतलेल्या मालमत्तेवर विभाजन मागता येत नाही.

---

निष्कर्ष (Conclusion)

वडील जिवंत असताना खरेदी केलेली मालमत्ता आपोआप सामाईक नसते
मालमत्ता सामाईक की वैयक्तिक हे उत्पन्नाच्या स्त्रोतावर अवलंबून असते
फक्त नावावरून हक्क ठरत नाही
वाद असल्यास कायदेशीर सल्ला घेणे आवश्यक

---

FAQs – वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

Q1. वडील जिवंत असताना मुलांना हक्क असतो का?

फक्त सामाईक मालमत्तेवरच.

Q2. वडिलांनी Will केली तर मुलांना हक्क राहतो का?

Self-Acquired मालमत्तेसाठी वडिलांना पूर्ण अधिकार असतो.

Q3. फक्त मोठ्या भावाच्या नावावर मालमत्ता असल्यास?

उत्पन्न सामाईक असल्यास सर्वांचा हक्क राहतो.

---