कुलमुखत्यारपत्र म्हणजे काय? | Power of Attorney in Marathi

कुलमुखत्यारपत्र म्हणजे काय? | Power of Attorney in Marathi – संपूर्ण माहिती

प्रस्तावना (Introduction)

दैनंदिन जीवनात प्रत्येक व्यक्ती स्वतः सर्व व्यवहार करू शकत नाही. कधी परदेशात असणे, कधी आजारपण, वयोमान किंवा वेळेची अडचण यामुळे आपल्या वतीने विश्वासू व्यक्तीला अधिकार देणे आवश्यक ठरते.
अशा वेळी वापरला जाणारा महत्त्वाचा कायदेशीर दस्तऐवज म्हणजे कुलमुखत्यारपत्र (Power of Attorney).

हेही वाचा:

वारस नोंद म्हणजे काय? | वारस नोंदीसाठी आवश्यक कागदपत्रे – संपूर्ण माहिती Read More

कुलमुखत्यारपत्र म्हणजे काय?

कुलमुखत्यारपत्र म्हणजे असा कायदेशीर दस्तऐवज ज्याद्वारे एक व्यक्ती (Principal / दाता) दुसऱ्या व्यक्तीस (Attorney / मुखत्यार) आपल्या वतीने ठराविक किंवा सर्व कायदेशीर व्यवहार करण्याचा अधिकार देते.

म्हणजेच, स्वतःऐवजी दुसऱ्या व्यक्तीमार्फत कायदेशीर कामे करून घेण्याची अधिकृत परवानगी.

कुलमुखत्यारपत्र कोणत्या कायद्याअंतर्गत येते?

Indian Power of Attorney Act, 1882
Indian Contract Act, 1872

हे कायदे कुलमुखत्यार व अधिकार देणाऱ्या व्यक्तीमधील विश्वासाचे (Agency) नाते स्पष्ट करतात.

हेही वाचा:

हक्क सोड पत्र म्हणजे काय? | हक्क सोड पत्र संपूर्ण माहिती मराठीत Read More

कुलमुखत्यारपत्राचे मुख्य प्रकार

सामान्य कुलमुखत्यारपत्र (General Power of Attorney – GPA)

सर्वसाधारण व्यवहारांसाठी
मालमत्ता, बँक, कोर्ट, कार्यालयीन कामे
व्यापक अधिकार दिले जातात

विशेष कुलमुखत्यारपत्र (Special Power of Attorney – SPA)

ठराविक कामासाठी
उदा. – एखादी जमीन विकणे, कोर्टात हजर राहणे
मर्यादित अधिकार

टिकाऊ कुलमुखत्यारपत्र (Durable POA)

दाता आजारी किंवा असमर्थ झाल्यावरही वैध
वैद्यकीय व आर्थिक निर्णयांसाठी उपयोगी

Power of Attorney का आवश्यक असते?

परदेशात राहणाऱ्या व्यक्तीसाठी
वयोवृद्ध किंवा आजारी व्यक्तीसाठी
कोर्ट किंवा सरकारी कार्यालयीन कामांसाठी
मालमत्ता व्यवस्थापनासाठी
व्यवसाय व आर्थिक व्यवहारांसाठी

कुलमुखत्यारपत्रात कोणते अधिकार देता येतात?

जमीन खरेदी-विक्री
7/12 उतारा, फेरफार, महसूल कामकाज
बँक खाते व्यवहार
कोर्ट केस चालवणे
कर भरणे
सरकारी अर्ज करणे

ज्या अधिकारांचा स्पष्ट उल्लेख आहे तेवढेच अधिकार मुखत्यार वापरू शकतो.

कुलमुखत्यारपत्र नोंदणी आवश्यक आहे का?

अचल मालमत्तेशी संबंधित अधिकार असल्यास – नोंदणी बंधनकारक आहे.
नोंदणी उपनिबंधक कार्यालयात (Sub-Registrar) केली जाते.
योग्य स्टॅम्प ड्युटी भरावी लागते.

नोंदणी नसलेले कुलमुखत्यारपत्र अनेकदा कोर्टात ग्राह्य धरले जात नाही.

कुलमुखत्यारपत्र रद्द करता येते का?

होय, खालील परिस्थितीत रद्द करता येते –

दाता इच्छेने
मुखत्याराचा गैरवापर
उद्देश पूर्ण झाल्यावर
दाता किंवा मुखत्यार मृत झाल्यास
लेखी रद्दीकरण दस्तऐवज करून नोंदणी

हेही वाचा:

सिलिंग कायदा म्हणजे काय? | Maharashtra Land Ceiling Act संपूर्ण माहिती (मराठीत) Read More

कुलमुखत्यारपत्राचे धोके (Risks)

चुकीच्या व्यक्तीला अधिकार दिल्यास
मालमत्तेचा गैरवापर
आर्थिक फसवणूक
दीर्घकालीन कायदेशीर वाद

म्हणूनच कुलमुखत्यारपत्र तयार करताना कायदेशीर सल्ला अत्यंत आवश्यक आहे.

कुलमुखत्यारपत्र आणि विक्रीखत यात फरक

हेही वाचा:

भोगवटादार वर्ग -2 जमिनीची खरेदी-विक्री कशी करायची? नियम काय सांगतो? Read More

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

Q1. Power of Attorney म्हणजे मालकी हक्क मिळतो का?

नाही, फक्त अधिकार मिळतो.

Q2. Power of Attorney वर जमीन विकता येते का?

होय, परंतु विक्री अधिकार स्पष्ट दिलेले असावेत.

Q3. कुलमुखत्यारपत्र किती काळ वैध असते?

दस्तऐवजात नमूद केल्याप्रमाणे किंवा रद्द होईपर्यंत.

Q4. परदेशातून Power of Attorney करता येते का?

होय, परंतु Apostille / Embassy Attestation आवश्यक असते.

निष्कर्ष (Conclusion)

Power of Attorney हे अत्यंत उपयुक्त पण तितकेच संवेदनशील कायदेशीर दस्तऐवज आहे.
योग्य शब्दरचना, नोंदणी व विश्वासू व्यक्तीची निवड केल्यास अनेक व्यवहार सुलभ होतात.
चुकीचे कुलमुखत्यारपत्र भविष्यात मोठ्या वादाचे कारण ठरू शकते.

Legal Tip

कुलमुखत्यारपत्र तयार करताना नेहमी अनुभवी वकिलांचा सल्ला घ्या व नोंदणी करणे टाळू नका.