IPC कलम 420 म्हणजे काय? | फसवणूक गुन्हा – शिक्षा, जामीन, FIR संपूर्ण माहिती
भारतीय दंड संहिता (IPC) मधील कलम 420 हे सर्वसामान्य नागरिकांमध्ये अत्यंत चर्चेचे आणि भीतीदायक मानले जाणारे कलम आहे. पैसे, मालमत्ता, व्यवसाय, नोकरी, कर्ज, जमीन व्यवहार इत्यादी बाबतीत फसवणूक (Cheating) झाल्यास हे कलम लागू होते.
या लेखात आपण IPC कलम 420 म्हणजे काय, गुन्ह्याची व्याख्या, शिक्षा, जामीन, FIR प्रक्रिया, आवश्यक घटक, बचाव उपाय आणि महत्त्वाचे प्रश्न सविस्तरपणे पाहणार आहोत.
IPC कलम 420 म्हणजे काय? (IPC Section 420 Meaning in Marathi)
IPC कलम 420 – फसवणूक करून मालमत्ता मिळवणे (Cheating and dishonestly inducing delivery of property)
कोणतीही व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीला खोटी माहिती, खोटे आश्वासन किंवा कपटपूर्ण हेतूने फसवून
पैसे
मालमत्ता
सही / दस्तऐवज
कोणताही मौल्यवान हक्क
मिळवते, तर तो गुन्हा IPC कलम 420 अंतर्गत गुन्हा ठरतो.
IPC कलम 420 अंतर्गत गुन्हा कधी सिद्ध होतो?
खालील चार घटक सिद्ध होणे आवश्यक असते:
- आरोपीने फसवणूक (Cheating) केली आहे
- फसवणूक सुरुवातीपासूनच हेतुपुरस्सर होती
- पीडित व्यक्तीला खोट्या माहितीवर विश्वास ठेवायला लावले
- त्या विश्वासामुळे पीडिताचे आर्थिक / कायदेशीर नुकसान झाले
फक्त करार मोडला म्हणून (Breach of Contract) 420 लागत नाही, जर सुरुवातीपासून फसवण्याचा हेतू सिद्ध होत नसेल.
IPC कलम 420 अंतर्गत शिक्षा (Punishment under IPC 420)
| शिक्षा प्रकार | तपशील |
|---|---|
| कारावास | कमाल 7 वर्षांपर्यंत |
| दंड | दंडाची तरतूद आहे |
| स्वरूप | गंभीर (Serious Offence) |
न्यायालय परिस्थितीनुसार कारावास + दंड दोन्ही शिक्षा देऊ शकते.
IPC 420 गुन्हा जामीनपात्र आहे का? (Is IPC 420 Bailable?)
नाही
| बाब | माहिती |
|---|---|
| जामीनपात्र | नाही |
| दखलपात्र | होय |
| तडजोड | कोर्टाच्या परवानगीशिवाय नाही |
आरोपीला कोर्टाकडून जामीन घ्यावा लागतो
पोलिसांना अटक करण्याचा अधिकार असतो
IPC कलम 420 अंतर्गत FIR कशी दाखल करावी?
FIR दाखल करण्याची प्रक्रिया:
- जवळच्या पोलीस स्टेशनमध्ये तक्रार
- लेखी स्वरूपात फसवणुकीची माहिती द्यावी
- पुरावे जोडावेत –
- करार / करारनामा
- पैसे दिल्याचे पुरावे
- WhatsApp / Email / Call records
- पोलिसांनी FIR नोंदवली नाही तर –
- SP कडे तक्रार
- किंवा न्यायालयात खाजगी तक्रार (156(3) CrPC)
IPC 420 चे सामान्य उदाहरण (Examples)
- पैसे घेऊन काम न करणे (सुरुवातीपासून फसवण्याचा हेतू असल्यास)
- बनावट कागदपत्रे दाखवून जमीन विक्री
- खोट्या नोकरीचे आमिष दाखवून पैसे घेणे
- बँक कर्ज / फायनान्स फसवणूक
- भागीदारीत सुरुवातीपासूनच कपटपूर्ण व्यवहार
IPC 420 आणि दिवाणी दावा (Civil Dispute) मधील फरक
| मुद्दा | IPC 420 | Civil Case |
|---|---|---|
| हेतू | सुरुवातीपासून फसवणूक | नंतर वाद |
| स्वरूप | गुन्हेगारी | दिवाणी |
| शिक्षा | कारावास + दंड | भरपाई |
| FIR | होऊ शकते | होत नाही |
अनेक वेळा दिवाणी वादाला गुन्हेगारी रंग देण्याचा प्रयत्न केला जातो, जो कायद्याने चुकीचा आहे.
IPC कलम 420 मध्ये आरोपीने काय करावे? (Legal Remedies)
तात्काळ अनुभवी वकीलाचा सल्ला घ्यावा
Anticipatory Bail (अग्रिम जामीन) अर्ज करावा
व्यवहाराचा हेतू प्रामाणिक होता हे दाखवावे
फक्त करारभंग आहे हे सिद्ध करावे
FIR रद्द करण्यासाठी हायकोर्टात 482 CrPC अर्ज करता येतो
IPC कलम 420 बाबत महत्त्वाचे FAQ
Q1. फक्त पैसे दिले आणि परत मिळाले नाहीत म्हणून 420 लागतो का?
नाही. सुरुवातीपासून फसवण्याचा हेतू सिद्ध होणे आवश्यक आहे.
Q2. 420 गुन्हा compromise ने मिटतो का?
नाही, कोर्टाची परवानगी आवश्यक असते.
Q3. IPC 420 मध्ये अटक होऊ शकते का?
होय, हा Non-Bailable आणि Cognizable गुन्हा आहे.
Q4. 420 आणि 406 यात फरक काय?
420 – फसवणूक
406 – विश्वासघात (Criminal Breach of Trust)
कायदेशीर सल्ल्यासाठी नोंदणी करा
अनुभवी तज्ज्ञांकडून वैयक्तिक कायदेशीर सल्ला
ही सेवा जाहिरात नसून स्वतंत्र कायदेशीर सल्ला सेवा आहे.
निष्कर्ष (Conclusion)
IPC कलम 420 हा गंभीर स्वरूपाचा गुन्हा असून, प्रत्येक आर्थिक वादात तो लागू होतोच असे नाही.
फसवणूक सुरुवातीपासूनच नियोजित आणि कपटपूर्ण असल्यासच हा गुन्हा सिद्ध होतो.
चुकीची FIR किंवा खोट्या तक्रारींपासून वाचण्यासाठी
तसेच योग्य कायदेशीर कारवाईसाठी
अनुभवी वकीलाचा सल्ला घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.
Legal Disclaimer
हा लेख सामान्य कायदेशीर माहितीसाठी असून, तो कायदेशीर सल्ला मानू नये. प्रत्येक प्रकरणाची परिस्थिती वेगळी असते.